Katılma Alacağı ve Artık Değerin Hesaplanmasında Göz Önünde Bulundurulacak Aktif Değerler

1. Katılma Alacağı

Edinilmiş mallara katılma rejiminde eşlerin her birinin edinilen mallara katkısı olduğu düşüncesi hakimdir. Edinilmiş mal olarak nitelendirilen mallar üzerinde var olduğu varsayılan bu ortak katkının mal rejiminin sona ermesi halinde paylaştırılması esası benimsenmiştir. Ancak edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi sonunda ayni bir paylaşım söz konusu değildir. Yani eşlerin sahip oldukları edinilmiş malları, mülkiyet değişikliğine yol açacak şekilde tasfiye edilmemektedir.

Her bir eşin ortak katkısının bir sonucu olarak elde edildiği düşüncesinin hâkim olduğu edinilmiş malların tespit edilen artık değeri üzerinde eşlerin bir katılma alacağının varlığı kabul edilmiştir. Bu doğrultuda katılma alacağını, her bir eş için hesaplanan artık değerin paylaştırılması sonucunda eşlerden biri lehine ortaya çıkan bir alacak olarak tanımlamak mümkündür. Kanun koyucu da katılma alacağını ifade etmek için TMK m. 236’nın başlığında artık değere katılma ifadesini kullanmıştır.

1. Katılma Alacağının Hesaplanması: Artık Değer

Tanımı

Eşler arasında geçerli olan edinilmiş mallara katılma rejimi sona erdiğinde bu rejimin öngördüğü esaslar çerçevesinde eşlerin tasfiyeye ilişkin istemleri olabilir. Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi TMK m. 226 vd. maddelerinde düzenlenmiştir. Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinin ulaştığı son nokta bu rejimin esasını oluşturduğu kabul edilen eşlerin emek karşılığı elde ettikleri malların değeri üzerinde kural olarak eşit paylaşım öngören ve eşlere alacak hakkı tanıyan katılma alacağıdır. Tasfiye ilişkisinde katılma alacağına ulaşabilmek için bazı hesaplamaların yapılması gerekmektedir. Yapılan bu hesaplamalarda eşlerin yalnızca edinilmiş mallarının değerleri göz önünde bulundurularak artık değer elde edilmektedir.[1] Önemle belirtmek gerekir ki edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde parasal paylaşım eşlerin edinilmiş mallarına ilişkindir. Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde eşlerin kişisel malları yalnızca değer artış payı ve denkleştirme hesabı yapılırken göz önünde bulundurulur. Bu mal rejiminin tasfiyesi sonunda eşlerin sahip olduğu kişisel malları üzerinden hesaplanacak orana göre bir talep hakları söz konusu değildir.

1. Artık Değerin Hesaplanmasında Göz Önünde Bulundurulacak Aktif Değerler

Artık değer TMK m. 220’ye göre belirlenen edinilmiş malların her bir eşin malvarlığının aktif ve pasif kısmının bir bütün olarak ele alınmasından sonra kalan net bir değerdir. Bu doğrultuda öncelikle edinilmiş malların aktif kısmında yer alan toplam değerin ortaya konması gerekmektedir. Artık değerin hesaplanmasında göz önünde bulundurulacak aktif değerler şunlardır: Mal rejiminin sona erdiği anda var olan edinilmiş mallar (TMK m. 219, m. 226/ f. 1), eklenecek değerler (TMK m. 229), değer artış payı alacağı (TMK m. 227) ve denkleştirme alacağı (TMK m. 230/ f. 1 ve 3).

1. Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminin Sona Erdiği Anda Mevcut Olan Malvarlığı Değerleri

Edinilmiş mallara katılma rejimi çeşitli şekillerde sona erebilir. Ölüm, boşanma, evliliğin butlanına karar verilmesi, mahkemece mal ayrılığına geçilmesi yönünde karar ve eşlerin bir mal rejimi sözleşmesi yapmaları halinde edinilmiş mallara katılma rejimi sona ermektedir (TMK m. 225). Her bir sona erme durumu için sona erme anı bakımından farklı esaslar kabul edilmiştir. Buna göre, ölümün gerçekleştiği, boşanma, evliliğin butlanı ve mal ayrılığına geçilmesine ilişkin talepli davanın açıldığı ve eşlerin başka bir mal rejimine geçişi kararlaştırdıkları anda eşler arasında geçerli olan mal rejimi sona erer.

Edinilmiş mallara katılma rejiminin sona erme anı, bu mal rejiminin tasfiyesine dahil olacak edinilmiş malların nelerden oluştuğunun tespiti bakımından önem arz etmektedir. Zira TMK m. 228, edinilmiş mal teşkil eden malvarlığı değerlerinin mal rejiminin sona erdiği andaki durumlarıyla tasfiyeye gireceğini kabul etmiştir.

Bu doğrultuda edinilmiş mallara katılma rejimi sona erdiğinde eşlerin malvarlığında mevcut olan ve edinilmiş mal niteliği taşıyan malvarlığı değerleri artık değerin hesaplanmasında göz önünde bulundurulacak ilk değeri oluşturmaktadır. Edinilmiş mallar, eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulandığı süre zarfında karşılığı verilerek elde edilmiş olan ve kişisel mallar dışında kalan her türlü malvarlığı değerleridir (TMK m. 219). Örneğin, evlendikten sonra kadın eşin mesleğinden elde ettiği gelir ile bir taşınmaz satın alması durumunda söz konusu malvarlığı değeri edinilmiş mallara katılma rejiminin sona erdiği anda kadın eşin malvarlığında yer alıyorsa, bu mal rejiminin tasfiyesi sırasında mevcut edinilmiş mal değeri olarak hesaba dahil edilecektir.

1. Eklenecek Değerler

Artık değerin hesabında göz önünde bulundurulacak diğer bir grup değer ise eklenecek değerler olarak adlandırılan ve TMK m. 229’da düzenlenen devri gerçekleştirilmiş bazı malvarlığı değerleridir. TMK m. 229 düzenlemesi incelendiğinde kanun koyucunun, edinilmiş mallara katılma rejimi sona erdiğinde bir eşin talebe yetkili olabileceği katılma alacağına kavuşma imkanını ortadan kaldıran ya da azaltan birtakım malvarlığı devirlerini yapan eşi yaptırıma tabi tutmak düşüncesinde olduğu söylenebilir.

Eklenecek değerler yalnızca mal rejiminin tasfiyesi sırasında yapılan hesaplamada bir değer teşkil eder. Yoksa TMK m. 229 kapsamında kabul edilebilecek bir devri geçersiz kılmak ve devredilen değerin devreden eşin malvarlığına geri dönmesini sağlamak söz konusu değildir. Bu açıdan bakıldığında TMK m. 229 düzenlemesi eşler için bir tasarruf yetkisi sınırlaması niteliği taşımamaktadır. Edinilmiş malların aktifini belirlerken göz önünde bulundurulan bu değerler TMK m. 229’da iki bent halinde ve farklı esaslar kabul edilerek belirlenmiştir.

TMK m. 229’a göre edinilmiş mallara eklenecek değerler şunlardan oluşmaktadır:

b.1       Eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar (TMK m. 229/ b. 1).

Mal rejiminin sona erme anı, sona erme sebeplerine göre farklılık arz edebilmekle birlikte, bu bent kapsamında yapılan bir kazandırmanın her halükârda mal rejiminin sona erme anından önceki bir yıl içinde yapılmış olması gerekmektedir. Ancak bir kazandırmanın eklenecek değer olarak kabul edilebilmesi için mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içerisinde yapılmış olması tek başına yeterli değildir. Bu kazandırmanın diğer eşin rızası olmadan yapılan ve olağan hediye olarak nitelendirilmesinin mümkün olmadığı karşılıksız bir kazandırma teşkil etmesi de gerekmektedir.  Karşılıksız kazandırma niteliği taşıyan en önemli hukuki işlem bağışlamadır. Bent kapsamında yer alan karşılıksız kazandırmanın sağlar arası bir hukuki işlem olması gerekmektedir. Zira mal rejimi ölümle sona erse ve ölen eşin yaptığı karşılıksız kazandırma bir ölüme bağlı tasarrufun içeriğine dahil olsa bile mal rejiminin sona erdiği anda daha önce başka bir sağlar arası işlem ile aksi yönde tasarrufta bulunulmamışsa ölüme bağlı tasarrufa konu olan malvarlığı değeri terekede yer alıyor olacaktır. Kanun koyucu bu düzenlemesi ile mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içerisinde yapılan devirlerin diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapıldığını varsaymaktadır.

b.2       Bir eşin mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler (TMK m. 229/ b. 2).

Bu bent kapsamında yapılan kazandırmalar bakımından zamansal bir sınırlama değil kazandırmayı yapan eşin söz konusu işlemi yaparken sahip olduğu kasta ilişkin bir sınırlandırma söz konusudur. Edinilmiş mallara katılma rejimi devam ederken her eş malvarlığı üzerinde kural olarak serbestçe tasarrufta bulunma hakkına sahiptir (TMK m. 223). Ancak kanun koyucu eşlerin bu serbestçe tasarrufta bulunma haklarını kötüye kullanmasını korumamakta, TMK m. 229 ile eşlerin haklarını kötüye kullanmalarını bir yaptırıma bağlamaktadır. Eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin başlangıç anından sona erdiği ana kadar ve diğer eşin katılma alacağını azaltmak ya da ortadan kaldırmak kastıyla yapılan tüm devirler bu bent uyarınca mal rejiminin tasfiyesinde artık değer hesabında aktiflere eklenecektir.

Düzenlemenin niteliğinden anlaşılıyor olmasına karşın tekrar ifade etmek gerekirse, TMK m. 229 kapsamında yer alan kazandırma konusu şeyin edinilmiş mal niteliğinde olması gerekir. Zaten kişisel malların tasfiyeye girmesi söz konusu değildir yani eşlerin birbirilerinin kişisel malları üzerinde bir talep hakları yoktur. Bu doğrultuda kişisel bir malın devrinin TMK m. 229 kapsamında değerlendirilmesi söz konusu olmayacaktır. 

1. Değer Artış Payı Alacağı

Evlilik birliği içerisinde bir eşin mal edinmesine ya da var olan bir malın iyileştirilmesi veya korunmasına diğer eşin katkıda bulunması olağandır. Söz konusu katkının artık değerin hesabında göz önünde bulundurulabilmesi için bir eşin edinilmiş mallarından diğer eşin kişisel mallarına yapılmış olması gerekir. Yapılmış olan katkının para veya para ile ölçülebilen bir değerinin olması gerekmektedir. Ayrıca değer artış payı alacağından söz edebilmek için katkıda bulunan eşin katkısı karşılığında hiçbir karşılık almaması veya uygun olmayan bir karşılık alması ve bu katkıda bulunurken bağışlama iradesiyle hareket etmemesi gerekir. Yargıtay tarafından bu yönde bir bağışlama iradesinin açıkça ortaya konması gerektiği kabul edilmektedir. TMK m. 227/ f. 3

1. Denkleştirme Alacağı

Edinilmiş mallara katılma rejimi kapsamında eşlerin malvarlıkları kişisel mal ve edinilmiş mal olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Eşlerin malvarlıklarında yer alan değerlerin bu şekilde gruplandırılması mal rejiminin tasfiye aşamasında önem arz etmektedir. Bir kimseden evlilik birliğinin devamı süresince -edinilmiş mallara katılma rejiminin geçerli olduğu varsayımında- sahip olduğu malları kişisel veya edinilmiş mal olarak ayırmasını beklemek olağan değildir. Bu doğrultuda eşlerin söz konusu mal grupları arasında değer kaymaları yaşanması da çok olasıdır. TMK m. 230 ile eşlerin malvarlığı grupları arasında gerçekleşmiş olan değer kaymalarının katılma alacağını etkilemesinin önüne geçilmek istenmiştir.

Artık değerin hesabında denkleştirme alacağından söz edebilmek için bu değer kaymasının eşin edinilmiş mal grubunda yer alan bir değerden kişisel mal grubunda yer alan bir değere doğru gerçekleşmesi gerekir. Örneğin, eşin edinilmiş mal yerine geçen bir değer ile kişisel malı olan annesinden miras kalan bir evin tadilat masraflarını ödemesi halinde, mal grupları arasında bir değer kayması gerçekleşmiş olur. Bu değer kayması gerçekleşmeden önce mal rejimi tasfiye edilseydi edinilmiş mal olarak nitelendirilecek bir değer eşin kişisel malının değerine dahil olmuştur. Bunun sonucu olarak da eşin kişisel malının tadilatı için harcamış olduğu bu değer tasfiye sırasında edinilmiş mal grubunun aktifine eklenir.